Peptyd semax: kompletny przewodnik po badaniach analogu ACTH(4-10)

Najczęściej przywoływany mechanizm działania peptydu semax dotyczy neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego (BDNF). W błonach z podstawnej części przodomózgowia szczura semax znakowany trytem wiązał się ze swoistymi, odwracalnymi miejscami wiązania, a semax podany donosowo podnosił poziom białka BDNF w podstawnej części przodomózgowia w ciągu trzech godzin, ale nie w móżdżku.^[2]

W hipokampie szczura pojedyncze podanie wywołało co najwyżej 1,4-krotny wzrost białka BDNF i 1,6-krotny wzrost fosforylacji receptora trkB, a także trzykrotny i dwukrotny wzrost mRNA eksonu III BDNF i trkB oraz więcej warunkowych reakcji unikania w zadaniu uczenia się.^[1]

Największe liczby pochodzą z innych układów doświadczalnych. W komórkach glejowych hodowanych z podstawnej części przodomózgowia nowonarodzonych szczurów mRNA BDNF wzrosło ośmiokrotnie, a mRNA NGF pięciokrotnie 30 minut po dodaniu peptydu semax — to aktywność genów na szalce, a nie białko BDNF w żywym mózgu. U żywych szczurów semax podany donosowo w ciągu godziny zmieniał ekspresję genów neurotrofin w sposób zależny od genu i obszaru mózgu: w hipokampie ekspresja obu genów rosła, a w korze czołowej ekspresja NGF spadała.^[23][24]

To wyniki u szczurów o umiarkowanej wielkości efektu. Jedyne dane o BDNF u ludzi, jakie znaleźliśmy, to pomiary w osoczu z rosyjskiego badania osób po udarze, a nie pomiary w mózgu.^[12]

Większość badań nad peptydem semax dotyczy udaru niedokrwiennego. U szczurów z trwałym zamknięciem tętnicy środkowej mózgu semax po 3 i 24 godzinach zmieniał głównie ekspresję genów układu odpornościowego oraz mniejszych grup genów naczyniowych. Po przejściowym zamknięciu tętnicy po 24 godzinach zmieniał ekspresję 394 genów, hamując geny związane ze stanem zapalnym i aktywując geny związane z neuroprzekaźnictwem, a badania na poziomie białek wykazały więcej aktywnego CREB oraz mniej MMP-9, c-Fos i aktywnej JNK.^[9][10][5]

Raporty kliniczne są rosyjskojęzyczne i małe. Badanie z 1997 roku porównywało 30 osób, którym podawano semax w ostrej fazie półkulowego udaru niedokrwiennego, z 80 osobami leczonymi standardowo i opisało pewien wpływ na tempo ustępowania deficytów neurologicznych, zwłaszcza ruchowych. Badanie z 2018 roku z udziałem 110 osób w trakcie rehabilitacji poudarowej opisało wyższe stężenie BDNF w osoczu i lepsze wyniki w skali Barthel w podgrupach otrzymujących semax. Żadne z angielskich streszczeń nie opisuje randomizacji ani zaślepienia.^[11][12]

Rosyjski przegląd z 2024 roku stwierdza, że peptyd jest klinicznie skuteczny zarówno w ostrej fazie udaru, jak i w fazie zdrowienia. Mimo to żadne badanie peptydu semax nie jest zarejestrowane w ClinicalTrials.gov i nie znaleźliśmy żadnego dużego randomizowanego badania opublikowanego poza Rosją.^[13][30]

Twórcy peptydu semax napisali w 1997 roku, że poprawiał on pamięć i uwagę u zwierząt oraz u zdrowych mężczyzn pracujących w ekstremalnych warunkach, bez działań niepożądanych. Praca ta podsumowuje po rosyjsku własne badania zespołu, a jej streszczenie nie opisuje leżących u ich podstaw badań u ludzi na tyle szczegółowo, by można je było ocenić.^[6]

Nowsze prace u ludzi opierają się na obrazowaniu mózgu, a nie na wynikach poznawczych. U 24 zdrowych dorosłych osób (14 osób otrzymało semax, 10 — placebo) spoczynkowe fMRI wykazało po podaniu peptydu semax większą rostralną składową sieci trybu domyślnego. Badanie z udziałem 52 osób porównujące semax, selank i placebo wykazało zmiany łączności funkcjonalnej między prawym ciałem migdałowatym a prawą korą skroniową. Oba pokazują, że zmieniła się aktywność sieci; żadne nie mierzyło pamięci ani uwagi.^[14][15]

U gryzoni semax podnosił w prążkowiu poziom metabolitu serotoniny 5-HIAA, sam nie zmieniając poziomu dopaminy, ale nasilał wywołane amfetaminą uwalnianie dopaminy i aktywność ruchową. To sygnały neurochemiczne, a nie dowód lepszego funkcjonowania poznawczego.^[16]

Poza BDNF moskiewskie zespoły opisują, że semax hamuje enzymy rozkładające enkefaliny. W ludzkiej surowicy in vitro hamował te enzymy silniej niż inhibitor peptydaz puromycyna, a autorzy zasugerowali, że może to mieć udział w jego działaniu.^[17]

Niezależne laboratoria badały węższe zagadnienia. Włoski zespół wykazał, że semax wiąże miedź(II) z wysokim powinowactwem i zmniejszał wywołaną miedzią toksyczność w liniach komórkowych nerwiaka zarodkowego i śródbłonka. Chiński zespół stwierdził, że semax poprawiał powrót funkcji po urazie rdzenia kręgowego u samic myszy, i na podstawie farmakologii sieciowej oraz dokowania molekularnego zaproponował receptor opioidowy μ jako cel działania.^[3][18]

Nowszym wątkiem są modele choroby Alzheimera. Zespół z Katanii opisał, że semax zapobiegał tworzeniu kompleksów miedzi z amyloidem beta i zmniejszał agregację amyloidu w modelach sztucznych błon, a rosyjskie badanie z 2025 roku wykazało, że semax i jego pochodna poprawiały wyniki testów behawioralnych i zmniejszały złogi amyloidu w korze i hipokampie transgenicznych myszy APP/PS1.^[26][25]

Te wyniki są rzeczywiste, ale rozproszone: różne modele, różne proponowane cele i niewiele powtórzeń któregokolwiek pojedynczego mechanizmu w różnych laboratoriach.^[17][3][18]

Semax ulega szybkiemu rozkładowi. W surowicy szczura większość jego rozkładu przypisano aminopeptydazom i enzymowi konwertującemu angiotensynę.^[20]

Badania znacznikowe u szczurów pokazują, jak niewiele dociera do mózgu. Po dożylnym podaniu peptydu semax znakowanego trytem znakowany peptyd wykrywano w ekstraktach mózgu w ilości nieprzekraczającej 0,01% podanej dawki. Po podaniu donosowym po dwóch minutach stwierdzono około 0,093% radioaktywności na gram mózgu, w 80% nadal w postaci nienaruszonego peptydu semax, zanim szybki rozkład pozostawił jako główny produkt tripeptyd Pro-Gly-Pro.^[19][21]

Te liczby pochodzą z badań na szczurach z użyciem znaczników radioaktywnych i nie znaleźliśmy porównywalnego badania farmakokinetycznego u ludzi. Trudno je też pogodzić z obserwacją, że sam Pro-Gly-Pro nie działał neuroprotekcyjnie u szczurów, dlatego pozostaje otwartym pytaniem, która postać cząsteczki odpowiada za opisywane działanie peptydu semax.^[21][8]

No. Semax has no entry in the European Medicines Agency's medicines database (checked September 2026) and does not appear in Drugs@FDA, the US database of approved drug products.^[29][28]

Strona FDA poświęcona substancjom luzem, które mogą stwarzać istotne zagrożenia dla bezpieczeństwa w recepturze aptecznej, wymienia semax (heptapeptyd) w tabeli substancji umieszczonych kiedyś w kategorii 2, których zgłoszenia wycofano. Wpis wskazuje na możliwe ryzyko immunogenności wskutek agregacji i zanieczyszczeń pochodzenia peptydowego i stwierdza, że agencja nie ma informacji o bezpieczeństwie proponowanych dróg podania albo ma ich niewiele.^[27]

Semax pojawia się też poza regulowanymi kanałami. Belgijskie laboratorium kontroli produktów leczniczych zidentyfikowało semax i selank w dwóch podejrzanych preparatach wykrytych w 2017 i 2018 roku, zauważyło, że takie peptydy są sprzedawane online jako liofilizowane proszki lub aerozole do nosa, i napisało, że według jego wiedzy żaden z nich nie przeszedł badań klinicznych.^[22]

Twierdzenia, że semax to sprawdzony środek nootropowy dla zdrowych osób, nie mają oparcia. Dowody u ludzi to małe rosyjskie badania dotyczące udaru i dwa doświadczenia z obrazowaniem mózgu u zdrowych ochotników, w których mierzono aktywność sieci, a nie sprawność poznawczą.^[12][14][15]

Twierdzenia, że zmodyfikowane wersje sprzedawane jako „N-acetyl semax amidate” są silniejsze, nie mają prawie żadnego oparcia w literaturze pierwotnej. Znalezione przez nas niezależne badanie dotyczące acetylacji N-końca wykazało, że acetylowany semax — w przeciwieństwie do peptydu macierzystego — nie chronił linii komórkowej nerwiaka zarodkowego przed toksycznością miedzi; nie znaleźliśmy recenzowanego badania porównującego siłę działania tych wariantów u zwierząt ani u ludzi.^[4][3]

Peptyds supplies semax as a lyophilised research peptide in a sealed vial, with a batch-traceable certificate of analysis, for laboratory research only — not for human or veterinary use. We do not present it as a cognitive enhancer or a stroke treatment.